Pandemia koronawirusa zakończyła się jako globalny stan zagrożenia zdrowia publicznego, ale jej skutki nadal są widoczne w statystykach dotyczących długości życia. Naukowcy przeanalizowali dane z kilkudziesięciu państw i zauważyli zaskakujące różnice. W niektórych krajach, gdzie odsetek zaszczepionych był niższy, wskaźniki śmiertelności szybciej zaczęły wracać do wcześniejszych poziomów. Czy oznacza to, że szczepienia miały negatywny wpływ na zdrowie? Badacze wskazują na zupełnie inne wyjaśnienie.
Minęło kilka lat od czasu, gdy COVID-19 sparaliżował systemy ochrony zdrowia na całym świecie. Choć najtrudniejszy etap pandemii mamy już za sobą, demografowie nadal analizują jej długofalowe konsekwencje.
Szczególną uwagę zwracają dane dotyczące średniej długości życia. W wielu europejskich państwach wskaźnik ten nie powrócił do poziomu, jakiego można byłoby oczekiwać na podstawie trendów sprzed 2020 roku.
Nowe analizy naukowców związanych między innymi z Instytutem Maxa Plancka oraz Uniwersytetem Oksfordzkim wskazują, że tempo poprawy sytuacji znacznie różniło się pomiędzy poszczególnymi krajami.
Najbardziej interesujące okazały się wyniki dotyczące części państw Europy Wschodniej, w tym Polski.
Długość życia po pandemii. Polska wyróżnia się na tle Europy
Przed wybuchem pandemii średnia długość życia w wielu krajach europejskich systematycznie rosła. Postęp medycyny, poprawa warunków życia i skuteczniejsze leczenie chorób przewlekłych pozwalały stopniowo ograniczać śmiertelność. COVID-19 przerwał ten trend.
W latach 2020–2022 liczba zgonów gwałtownie wzrosła, szczególnie wśród seniorów oraz osób cierpiących na choroby przewlekłe. W kolejnych latach sytuacja zaczęła się poprawiać, jednak nie wszędzie w takim samym tempie. Badacze przeanalizowali dane z 34 państw o wysokich dochodach. Porównali rzeczywistą długość życia z wartościami przewidywanymi na podstawie tendencji sprzed pandemii.
Okazało się, że w 2024 roku aż 31 z 34 analizowanych państw nadal nie osiągnęło oczekiwanego poziomu długości życia. W Niemczech różnica wynosiła około pół roku, natomiast w Holandii przekraczała rok.
Jednocześnie w części państw Europy Środkowo-Wschodniej, między innymi w Polsce, Bułgarii i na Słowacji, zaobserwowano szybsze odbicie po okresie wyjątkowo wysokiej śmiertelności. Co ciekawe, niektóre z tych krajów miały jednocześnie niższy odsetek osób zaszczepionych przeciw COVID-19 niż państwa Europy Zachodniej.
Takie zestawienie może prowadzić do mylnych wniosków. Szybszy powrót wskaźników demograficznych nie dowodzi bowiem, że mniejsza liczba szczepień poprawiła sytuację zdrowotną społeczeństwa. Naukowcy zwracają uwagę, że przyczyny obserwowanych różnic są znacznie bardziej złożone.
Naukowcy wskazują na „efekt żniw”. Wyjaśnia zaskakujące statystyki
Jednym z mechanizmów, który może tłumaczyć wyniki badań, jest zjawisko określane przez demografów jako efekt przesunięcia zgonów, nazywane również „efektem żniw”. Polega ono na tym, że podczas wyjątkowo wysokiej śmiertelności część najbardziej narażonych osób umiera wcześniej, niż wynikałoby to z normalnych prognoz.
Dotyczy to przede wszystkim osób w podeszłym wieku, pacjentów przewlekle chorych oraz ludzi z poważnie osłabionym organizmem. W następnych miesiącach lub latach liczba zgonów w tej populacji może przejściowo spaść. Nie musi to jednak oznaczać, że społeczeństwo nagle stało się zdrowsze.
Niższa śmiertelność może być częściowo konsekwencją wcześniejszej utraty osób najbardziej zagrożonych. Na ten mechanizm zwracali uwagę między innymi badacze zajmujący się demografią europejską, w tym Jonas Schöley z Instytutu Maxa Plancka.
Przykładem jest Bułgaria, gdzie podczas pandemii odnotowano wyjątkowo duże straty wśród seniorów. Według przedstawionych oszacowań pod koniec 2022 roku w kraju brakowało około 3,4 proc. osób powyżej 65. roku życia, które przy oczekiwanej śmiertelności nadal powinny żyć.
Wyniki innych analiz wskazują, że efekt przesunięcia zgonów można było statystycznie zaobserwować również w Polsce.
Trzeba jednak zaznaczyć, że nie jest to jedyny czynnik wpływający na dane. Znaczenie mają także struktura wieku ludności, dostępność leczenia, wcześniejszy stan zdrowia mieszkańców oraz sposób, w jaki pandemia przebiegała w poszczególnych państwach.
Czy szczepienia przeciw COVID-19 zwiększały ryzyko śmierci? Duże badanie przyniosło odpowiedź
Osobnym zagadnieniem pozostaje bezpieczeństwo szczepień przeciw COVID-19. Naukowcy dysponują już wynikami badań obejmujących miliony osób i kilkuletni okres obserwacji.
Jedną z największych analiz przeprowadzono we Francji. Jej wyniki opublikowano w grudniu 2025 roku w czasopiśmie naukowym „JAMA Network Open”.
Badacze objęli obserwacją ponad 28 milionów osób w wieku od 18 do 59 lat. Porównali dane dotyczące 22,7 miliona zaszczepionych oraz 5,9 miliona niezaszczepionych. W ciągu około czterech lat nie stwierdzono zwiększonego ryzyka zgonu z dowolnej przyczyny w grupie osób, które otrzymały szczepionki mRNA.
Co więcej, po uwzględnieniu analizowanych czynników osoby zaszczepione miały statystycznie o 25 proc. niższe ryzyko zgonu ze wszystkich przyczyn. W przypadku śmierci związanej z ciężkim przebiegiem COVID-19 różnica wynosiła 74 proc.
Autorzy zastrzegli jednak, że obserwacyjny charakter badania nie pozwala uznać wszystkich różnic pomiędzy grupami za bezpośredni skutek szczepienia. Na wyniki mogły wpływać również inne czynniki, których nie udało się całkowicie wyeliminować. Najważniejszy wniosek pozostaje jednak jednoznaczny: analiza nie wykazała wzrostu długoterminowej śmiertelności wśród osób zaszczepionych preparatami mRNA.
Wyniki badań nad długością życia po pandemii również nie dostarczają dowodów na to, że niższy poziom wyszczepienia był korzystny dla zdrowia mieszkańców. Szybsze odbicie wskaźników po ogromnej liczbie wcześniejszych zgonów nie jest tym samym co lepsza ochrona zdrowia.
Naukowcy zamierzają kontynuować badania, ponieważ konsekwencje pandemii mogą być widoczne w europejskiej demografii jeszcze przez wiele lat.
